Մայր Եկեղեցիի յետնակողմը
Vue arrière de la Cathédrale
Ին՞չ ապագայ մեր լեզուին. Մեր Հայութեան։
Բազմաթիւ տասնամեակներ է որ այս ցաւալի հարցը ներկայ է մեր գլխում, նման այն հարցին որին մեր նախահայրերը արդեն 2000 տառի առաջ պատասխան չ՛ունեին։
Եթէ երկայնաբանեմ
մէկ գիտնականի մեկնաբանութիւնը երկրագունտի ոլորման վերաբերեալ կ՚ըսեմ
« բայց կը շարունակենք մինջեւ այսօր խօսել հայերէն »։
Դժբախտաբար պատճառները ուրիշ են։ Եթէ հաւատքը հիմնուեց երեւակայական համոզմունքներով, ժամանակը եւ մտքերի լուսաբանութիւնը ըրին որ հետագայ սերունդները հաւատացին եւ հետոյ հասկցան երկրագունտի պտտելը։ Հարցի պատասխանը այլ եւս անվիճելի է եւ արարկելը այսօր հերետիկոսական է։
- Արդիօք՜ Կարող
են՞ք նոյն բանը ըսել մեր ապագայի համար։
- Կարող՞ ենք ըսել թէ ամեն ինչը խաբանուեր է եւ մեր վէրջը
անխուսափելի է՞։
Թէ՞ հակարակը։
- Կարող են՞ք ըսել թէ կը դարնայ նման այն բոլոր ուրիշ լեզուներին որոնք
գոյացան այնքան որքան
լեզուն գործածողները գոյութիւն
ունեին եւ մերաւ իրեց հետ։
Թէ՞ հակարակը։
- Կարող են՞ք ըսել թէ բնակչութեան քանակութեան մակարդակը կը թողնէ ակոսի մէջ
բնակչութեան
լեզուները որոնք նուազում են մինչեւ իսպառ։ Թէ՞ հակարակը։
Այս ամեն մեկ
հարցը կը բերէ ներարուած իր պատասխանը բայց կայ մեկ գոյական ուժ որ ոչ ոք եւ
ոչինչ չափել եւ բնորոշել անկարող է քանի որ միաժամանակ ենդադրեալ է եւ
անբացատրելի։ Այդ մեր նախնիքների վերոստումի ունակութիւնը որ այդքամ անքամներ
ցուցադրեցին մեկտեղելով կենսական մեծ ուժ եւ կամք։
Այնու հանդերձ մեր ազգը ունի իր տկար կողմերը։
- Որ մենք, սփիւռքութեան մէջ, ունենք,
հակառակ ուրիշ ազգերի, ամբողջանալու
յատկութիւնը միաժամանակ պահպանելով մեր էութեան մէջ բոցը
ազգայնութեան՝ առանց
արգելք ըլլալու մեր ապրելուն կատարեալ ամբողջութիւն մը որը մասամբ կը տկարացնէ
այդ
սկացմունքներին եւ բոցին որոնք կապուած են այդ ներքին
ուժին։
- Խառն ամուսնութիւնները որոնք կը ծնեն երկլեզու կամ երակիլեզու սերունդներ
որոնց հիմնական լեզուն չէ այն
մեր էութեան մէջ եղած բոցաւոր լեզուն՝ այլ այն
որ բերեր են այս նոր խառնմիութիւնները։
- Այն որ հասեր ենք սփիւռքութեան մէջ ապրող չորորդ սերունդին որը,
առօրեայ գոյութեան համար այս
նոր երկրի մէջ, յաճախ դադրեր է ապրիլ, մտածել, խորհիլ
եւ խօսիլ մեր մայրական լեզուով։
- Իրականութիւնը որ, վնասակար բայց իրական, սակաւութիւնը մեր յարաբերութիւնների
Հայ համայնքին հետ որը անցեալ ժամանակները,
նման եղելութիւններին կը բերեր այն հոգեկան շաղախը որը կը
կապեր մեզ իրար։ Ուրիշ կողմէն այս Համայնքի
որոշ անպատասխանաւորութիւնը եւ անզօրութիւնը կապերը ամրացնելու
։
- Ի վերջոյ՜ այն որը կարող եր ըլլար մեր մատաղաղբիւրը, այն որտեղ ամեն մեկը
կ՛երթար որ մեջը սուզուիր եւ վերականկնեցնենր
իր հոգեկան
եւ ազգայնական ուժերը. Հայաստանը։
Այս վերջին կետին մասին, բազմաթիւ ձեւերով, ժամադրութիւն
ձախողուեց. Երեւանի նեղ եւ կարճ մտածելակերպութեան
պատճարով որը կ՛ուզէ գործել միայն իրեն համար երբ Հայաստանը շարունակ կարոտ է
աշխուժ ուժերի, միջոցների եւ պաշարների Հոգեկան,Դրամական, Գիտական եւ
նորութիւնների ընդհանուր գիտութեան։
Այստեղ կային մոտեցումներ խորապէս Մարդկային եւ Ընկերակցական որոնք չ՛կազմուեցին երբ որ վերեւը նշուած կետերի մեծ մասը կը վերաբերուին կրկնապատիկ կան երրապատիկ անքամ Հայաստանին՜։ Պետք է աւելցնել կրդեալների կազմերի հոսքը դեպի սփիւռք, որը կենսական խաւն է բնակչութեան և այս տկարութիւնը վերականկնել կարելի է միայն պատրաստելով նոր կրդեալ սերունդներ։ Բայց ժամանակը հաշուած է եւ կը պատահի որ աշխատել ապագահի համար կը նշանակէ պահել այն քիչը որ դեր ունենք որպեսզի չ՛հասնենք այն ստորին մակարդակին որը նուազագոյն մակարդակն է վերականկնումի ։
Հաճախ կ՛ըսեն թէ
երկու հիվանդը բոխադարց օգնութեամբ կարող են ընել նոյնքան եթէ ոչ աւելին գան
առողչ մարդը։ Ընդանրապես այդ խօսգը ճիշտ է բայց իրականութեան մէջ կը նշանակէ
ունակ ըլլալ տալ նախգան
ուզելը իսկ այսօր ամեն մեկը կ՛ուզէ սդանալ նախքան տալը։
Երեւի պետք է որ երկու կողմերը ընեն մեկ գայլ առաջ՝ ոչինչ չ՛տալ միայն բերել իր
զօրութիւնը եւ գործել միատեղ նոյն նպատակի վրայ եւ ստեղծելով մեկ ընդհանուր
շարժում՝ կազմել սկիսբ բախադարց հասկացողութեան ...
Այդ եր իմ նամակի
բովադակութիւնը որ ուղղեցի Հայաստանի Ղեկաւարութեան 15 էն աւելի տարիներ առաջ,
նոյնիսկ լուր չ՛ունեցայ թէ գրածս կադացին թէ ոչ։ Ես առաջարկեցի որ միատեղ
կազմենք այն բոլորը որի մասին խօսք եղաւ իմ այս Էջավայրի տարբեր յոդուածների
մէջ բայց ես կատարեցի
ուղղիչ ծրագիրներըը մենակ առանց օգնութեան եւ առանց Հայկական Ղեկաւարութեան
պատասխանին։
Կ՛ըսեն թէ երկու հիվանդներ... բայց կը թուայ թէ այս ասասուածքի երկրորդ մասը
հիվարդները չ՛են հասկացեր՝։
Լա՞ւ է թէ վատ է հաստատել թէ ինչն է սխալ մեր մեջ։
- եթէ տռտռալու եւ յուզուելու համար է. Վա՜տ է։
- եթէ գիտակցելու եւ բորցելու գործը ձեռք առնել. Լա՜ւ է։
Գործուն ուժերի հաւասարակշռութիւնը տեղափոխուեր է դեպի սփիւռքը, շատանալով
գաղտականներով եկած Հայաստանէն թէ այլ երկիրներէն։ Անոնք ունեն, ինչպես մեր
նախահայրերը իրենց ժամանակ, նոյն կամքը անբողջանալու եւ նոյն իղձը ստեղծելու
բարեկարք ապրելու պայմաններ։
Մեր անձնական
փորցարութիւնեն գիտենք որ այս առաջին սերունդները կը զոհաբերուին իրենց
ընտանիքի եւ երեխաների համար։ Բայց որքան սկսբնական մակարդակը բարցր ըլլայ
այնքան շուտ կը հասնեն նշանակուած նպատակին։
Աւելի շուտ ոտքի կը կանկնեն քանց մենք կանկնեցինք մեր ժամանակ եւ կը դառնան
աւելի բեղմնաւոր եւ գործուն
հայկազգացումի պահպանութեան հարցին։
Չ՛պետք է մոռնալ այն որ նոյն առաք ամբողջանակութեան հասնելու համար անոնք երբեմն կը մոռնան կամ կը մերժեն հետ նայել եւ կը ժխտեն իրենց անցեալը։
Այդպեսզի մարդկանց
հետ մեր ունեցած կապերը կը բերեն յոյս վերածնունթի բայց միաժամանակ կեանքի
յառաբերութիւնների փոփոխութիւններ դեպի անվերջ որոնումը դրամի եւ հաճոյքների...
Ես այն երջանիկ լաւատես մարդկանց կը պատկանիմ որոնք կ՚ուզեն տեսնալ որ բաժակը
կեսով լի է եւ ոչ թէ կեսով պարապ եւ որոնք կը շարունակեն ընդ դեմ հով ու
փոթորիկների ըսել թէ ամեն ինչը կը կարգաւորուի այս աշխարի վրայ։
Յույսով եմ որ
ուրիշներ, իմ նմամ, կ՛ունենան այս դրական միտքը եւ կը կարողանանք սկսել մի
գեղեցիկ գործ որը երբ ժամանակը գայ կը բոխանցենք մեր շրջապատին որ շարունակէ...
Սա է մեր
հայկազգացումի
գաղտնիքը...
Կոջ կ՛ընեմ ձերք առնել այս մարտահրաւերը եւ երդալ դեպի անոնց որոնք մեզմէ աւելի շատ պետք ունին այս ստեղծարար զօրութեան։ Մենք կ՛սդանանք մեր անձնուերութեան դիմաց անկասկած վերադարց ապացոյցը նոր կենսական զօրութիւնների։
Մեկ
qղջալի իրականութիւն։
Յուզուած եմ վնասին
որ կ՛ընեն որոշ լեզուագետներ երբ կը խօսին անցեալով Հայկական լեզուի համար
կանկնեցնելով իրենց որոնումի աշխատանքները նախորդ դառի 20 րդ թուականներին։
Այդ երեւակայական բաժանումը սահմաներ են անոնց համար որ հարցի ամբողջութիւնը
իրենց անհասկանալի է ուրեմն անմեկնաբանելի.
որ իրենց որոնումները սահմանելու համար մինջեւ Հայ ձեղասպաննութիանը։
Այդ մոտեցումը ցույցն է այդ հետազոտութիւններու միտքն եւ նպատակը ։
Այդպեսով այս լեզուաբանները կարող են «հետազօտել», նմանուելով հին
Եգիպտագետներին մինջեւ որ յայտաբերուեց «Ռօզէդի» բորագրուած սալիքը։ առանց
հաշիւ տալու, առանց պատախանատուութեան, լրիվ անկախութեամբ եւ ազատ ամեն տեսակի
անկապ մեկնաբանութիւններ գրելու։
Այդ կը նշանակէ թէ այժմեան սփիւռքահայութիւնը այլեւս իրենց աջքին նշանակութիւն
չ՛ունի երբ մոտ մեկ դար է անցեր իրենց ընտրաց ժամանակաշրջանէն եւ որ այս կողմը
հիմայ շատ բան կայ ուսումնեսիրելու։
միւս կողմեն այդ աշխատանքները կը վերաբերուին, կ՛ըսեն, Հիմնական մաքուր
Լեզուական հետազօտութիւնների երբ այդ աշխատանքների համար չեն գործածեր լեզուին
եւ կը հիմնուին երեւակայական բոլորուին անբացատրելի հիմքերի վրայ։
Բայց ու՞ր
է սկիսբը այն «մագուր» լեզուի եւ որտեր է վերջը։
Ներկայիս կ՛անուանենք Մաշտոցի ժամանակի Հայերէնը «Եկեղեցական
Հայերէն» որուհետեւ
թադզմանուած եւ պահպանուած է այդ վիճակին անփոփոխ Սուրբ Գրութիւնները Հայերէն
թարգմանելէն եւ մատենագրելէն վերջը։ Մինչեւ այսօր եկեղեցական արարողութիւնները
կը կարդան եւ կը երգեն իրենց առաջին այդ թարգմանութիւների ձեւով։
Բայց այն ժամանակի գիտնականները եւ կրթեալ խաւը ինչպես որ այսօր եկեղեցականները չ՛եին խօսիր այդ Հայերէնը ամենօրէք եւ շուտով կ՛անցնեին ժողովրդական խօսելու ձեւին, այն որը կը գործածեր Թագաւորը եւ իր շրջապատը։
Պետք է յիշել թէ այն տաղանդուոր մատենագրողները տարբեր ծագում ունեին այսինգն կը խօսեին իրենց ծնդավայրի փարփառով։
Միշտ եղեր են խօսակցական փարփառներ եւ այդ խօսակցական ձեւերը միշտ խաղաղութեամբ բնակակցեր են որպես մեկ ընդհանուր փարփառ։ Առանց այդ փարփառին արդեօ՞գ մեր այժմեական կենցաւոր եւ կշրուած լեզուն կ՛անցներ դարաշրջաններ խօսակցական ձեւի տակ մինչեւ 5րդ դարը։
Ինչպես որոշել մեկ փարփառի շրջան այն երկրամասի տարածութեան մէջ որտեղ մեր նախնիքները շարունակ շփուեր են տարբեր լեզու խօսող դրացնութեան հետ որը բնականաբառ կը դարնար խօսակցական տեղական փարփառ, յատուկ այդ դրացիութեան, առանց գրութիւնի, 2000 տարի շարունակ։
Արդիօ՞ք չենք խօսիր
այսօր նոյնքան երկարակեաց եւ հարուստ մեկ լեզու որ մեր նախնիքները կարողացան
պահպանել եւ հարստացնել, այն լեզուն որ ներկայիս աշխատանքի նիւթ է այդ որոնող
լեզուաբաններին։
Այդ խօսակցական տեղական փարփառները շատ հաւանական է որ գոյութիւն ունեցեր են
այնքան ժամանակ որ տարածութիւնները կը չափեին մեկ օրեայ հեռաւորութեանբ.
Այսինքն ճամբորդի մեկ օրեայ ընդացքը մինչեւ գիշերելու վայրը ։ նախ կը չափենք
մեկ օրեայ մարդու գայլելը, ապա մեկ օրեայ նժուքի անցած ճամբան, ապա երկու
ճամբորդների հանդիպման վայրը եւ երբ տեղափոխութեան միջոցները դարցան աւելի արագ
անոնք կը դադրեն գոյութիւն ունենալ քանի որ մեծ հերաւորութիւններով չ՛ունենք
այս տեղական փարփառները։ Օտար լեզուների ժամանակաշրջանը կը մտնենք։
Ինչու՞ վերցնել որպես նիւթի հիմք սահման նորեն մեջտեղ բերած փարփառ որը այլ եւս
գոյութիւն չունի, աշխատել այդ փարփառի խօսակցական յետադասերի խոնարհումին եւ
կենդանի նեկայիս գործածութեան մեջ եղած լեզուն դողուլ անտարբերութեան մէջ։ Այն
աստիճանին որ մեր երիտասարդութիւնը չ՛գիտէ թէ որն է հիմքը սորվելու համար առդի,
արողջ լեզուն հայկական։
Մենք ունեինք մեր ծնողքի փարփառը. Անոնք կ՛ապրեին մինչեւ նախորդ դարի սկիսբը
դրացիութեամբ ուրիշ լեզուի ազգերի հետ։ Անոնք շատ աւելի հարուստ եին քանց մենք
ենք այսօր քանի որ անոնք կը խօսեին չորս թէ աւելի լեզուներ եւ կ՛ապրեին
լիակատար համաշխարական կազմի մեջ։
Ճիշտ է որ մեկ քանի
փարփառական փառեր երբեմն մեր նախնիքները կը գործածեն իրենց խօսակցութեան
ժամանակ – ահա ճշգրիտ օրինակը վերեւ նշուած բնակակցութեան փարփառի, այն
մարդկանց համար որոնք ապրեր են այնպեսզի երեկ, չորս կամ աւելի լեզուների
շրջապատի մեջ – Մեր երիտասադութիւնը այսօր չի ապրիր նման պայմանների մեջ։ Աւելի
ուշադիր է եւ խիստ, բայց պակաս զարթուն եւ նմանակերպուած։
Երբեմն, լսելով փարփառի խօսակցական դարցուածքներ հայերէն խօսելու ժամանակ մեր
մեծերի հետ կամ անոնց ժառանգի հետ, (բոխանցում մնացած խօսակցական
դարձուածքների) կը խոստովանիմ որ աջքերս կը բայլին ուրախութիւնեն որուհետեւ իմ
կարծիքով այդ մեր մայրական առմատի լեզուի սնունդն է ։
Ամեն լեզու ունեցեր
է մեկ քանի արտայայտութեան ձեւ որոնք կ՛անուանենք՝
- Ազնիւ (ձեւական) ձեւը։
- կրթեալ ձեւը։
- Ժողովրդական կամ աշխարիկ ձեւը։
- գիւղական կան դաշտային ձեւը շատ նման աշխարիկին։
Նոյն բանը չէ՞ որ կը տեսնանք այստեղ, Ֆրանսիայի մեջ, եղած զանազան տեղական
փարփառներով։ Ասոնք ալ ոչ գրութիւն ունին ոչ ուղղագրութիւն որուհետեւ ուղղակի
եկած են խօսակցութեան հետ նախնիքներէն ժառագորդներուն...
Պետք է՞ առդիօք կազմել երեւակայական բաժանումներ եւ բերել պատճարաբանութիւններ
երեւակայական որպեսզի աշխատել միայն գոծի դիւրին ձեւով։
Հայերէնը արդեն կը գրեին նախքան Մեսրոբեան հայկական այբբուբենի կազմելը. այն տարբերութիւնով որ կը գրեին կամ Հուներէն կամ Արաբերէն կամ Պասկերեն եւ գործածութեան մեջ եր այն մարդկանց մոտ որոնք այդ լեզուները կարդալ եւ գրել գիտեին։
Հայկական Եկեղեցին հասկնալով որ պետք է շուտ վերջ տալ այս գրութեան ձեւին քանի
որ այդ լեզուների կողմնակիցները կ՛ուզեին իրենց գրած լեզու առաջ տանիլ - յիշեց
թէ որքան դժուար եղաւ մեր դաւանանքի ընտրութեան ժամանակ որը վերջապես լուծուեց
Թագաւորի որոշումով - որոշեց այս անքամ առնել չեզոք եւ փրկարար որոշում եւ
հանցնեց Մեսրոբ Մաշտոցին գրել Հայկական այբբուբենը։
Հայկական
լեզուի գրաւոր կեանքը հայկական տառերով սկսեց 5րդ դարի սկսբին։
(524 թէ ուշ՞)։ Առաջին գործն
եղաւ թարգմանութիւնը եւ մատենագրութիւնը Սուրբ Գիրերի եւ Ավետարանների որ
Եկեղեցին ունենայ արարողութիւնները կարթալու համար գրքեր։ ամբողջ 5րդ դարը եւ 6
րդ դարի սկիզբը կը ծարայեն սորվեցնելու համար կղերական կազմին լեզուն եւ
ուղղագրութիւնը։ Այդ աշխատանքին զուգակշիր դպրոցներ կազմուեցին որ շրջիկ
Տեռտեռներ պատրաստեցին լեզուի գրելը կարդալը տարածելու համար բնակջութեան մեջ։
Առաջին աշակերտները անշուշտ կ՛ըլլան ունեւոր բնակջութիւնը որը կարող եր պահել
իր հողերի վրայ տեռտեռին տալով ժամանակաւոր տուն եւ սեղան ինչպես կ՛ընեն իրենց
Յիւրերին։ Անոնք կ՛ըլլան առաջին գիտութեան օճախները... Բայց այդ ազնիվ մարդիկ
նուիրելով տուն տեղ կան հողամաս կը հիմնեն նոր եկեղեցի որը կը դարնայ
միաժամանակ դպրոցը շրջանի այսպեսով կ՛արմատաւորեն շրջիկները եւ կը կազմեն գիւղ
բնակչութիւն եւ հոգեւոր օճախ։ Այդ է միյութիւնը ժողովրդականին եւ
Հոգեւորականին։ սկիզբը կրթեալ դարի...
Եթէ նկատի առնենք անցած ժամանակը Մեսրոբեան այբբուբենեն (5րդ դար) մինչեւ որ ունենանք առաջին կրթեալ աշակերտները կանցնի աւելի քան մեկ և կես դար եւ այդ ամբողջ ժամանակը լեզուն կը շարունակէ զարգանալ եւ բոխուիլ երբ որ Մեսրոբեան այբբուբենի լեզուն կանկնեց Աւետարանների եւ Սուրբ գրութիւնների մեջ։
Ին՞չ անուն կարելի
է տալ այն ժողովրդական առդի խօսակցութեանը որ մեկ դար հետոյ գործածութեան մեջ
էր մեր ժամանակակից նախնիքների։
Երբ՞ լոյս կը տեսնայ այդ աշխարական խօսակցական եւ գրաւոր լեզուն ամենօրեայ
լեզուի մեջ որը կը ծառայէ հիմք այդ լեզուբանների աշխատանքներին։
Խօսակցականը՞ Գրաւորը՞ թէ՞ Աշխարականը։
Կարելի է միայն ըսել թէ այս աշխարիկ լեզուն. առանց անցնելու Ազնիւ (ձեւական)
կամ Կրթեալ ձեւերին մեզ բերաւ, արմատաւորուելով իր ժողովրդական հիմքերի վրայ,
մեկ Ազնիւ եւ Կրթեալ լեզու որը կը փոխուի, ինչպես որ կը պատահի ամեն ազգերի
համար, առանց բացատրութեան եւ բնականաբար, մեր Աշուժների, Գուսանների,
Բանաստեղծների, Վիպերգանների, մեր երջանկութեան հանար այդ դիւցազնական վեպերը,
յուզիչ եւ խորամիտ երքեր, նուրբ եւ գեղեցիկ գրուածքներ։
Ուր՞ է սահմանը
«մագուր» եւ «անմագուր» լեզուների։
Ինչ՞ի վրայ է հիմնուած այս լեզուաբանների որոնումները։
Չենք ժխտեր օգուտը այդ պատմակամ որոնումների մեր լեզուի բարեշրջութեան մասին
բայց այդ մարդկանց իրաւունք չի տար, երբ թէր պետք է ցույց տան իրենց
իրաւասութիւնը, որ իրենց տան այն ծանրակշրութիւնը որին թեր չէն արժանացեր, որ
չեն ստացեր...
Առաջինը եւ ամենայ
կարեւոր իրաւասութիւնը կ՛ըլլար անշուշտ նախ խօսիլ եւ գործել այս լեզուով մեծ
դիւրութեամն եւ ճոխ բառապաշարով։
Եթէ ունակ են այս ըսածիս թող սկսեն աշխատիլ հայերէնով, ոչ թէ օտառ լեզուներով
որոնք համեմատելի չեն մեր լեզուին,՝ այդ ի նպաս մեր լեզուին եւ մեր Հայութեան։
Եկեք ընենք մեկ բոքր վերադարձ որ տեսնեք թէ ինչ՜ն է իմ վախը։
Փարիզ Յուլիս 1999
ին եղաւ 6 րդ Հանդիպումը Միջազգային Բանակցութիւններ Հայկական Լեզուի վրայ։
Չորս օր շարունակ իմ ներկայութեան Սօռբոնի լսարանների մեջ ես շատ լսեցի խօսել
Ֆրանսերէն, նոյնքան կամ աւելին Անգլերէն, շատ գիչ մարդիկ իրենց աշխատանքը
ներկայացուցին հայերէն բայց ամենայ վիրաւորելին եւ զարմանալին եղաւ տեսնալ եւ
լսել մեր Հայատանէն եկած Հայրենակիցները կարդալ մոտաւոր անգլերէնով իրենց
աշխատանքների մասին հայկական լեզուին վերաբերեալ։
Մեկ անձ եկած ԱՄՆ էն ըրաւ
հայերէն զեկոյց մը որը կ՚ըսեր թէ «Աստուած Սեր է – Հայերէնը Սեր է» որը բոլորին
դուաց շատ հերու մեր Բանակցութիւններէն...
Յոյսով եմ որ կ՛ունենամ բախտը տեսնելու որ այդ պատահական անցողիկ սխալ մըն եր
եւ որ այս լեզուագետները սկսած կ՚ըլլան կարեւոր աշխատանքներ, որոնումներ
հարուստ, յարաջաւող եւ գործեր որոնք կը պատկանին այժմեայ լեզուին ուստի պիտանի
մեր համայնգին։
ուղղուած 2011 թ Ժան Եդուարդ ԱՅՎԱԶԵԱՆ
